بیماری تنفسی آلودگی هوا جدیترین نتیجه تنفس در شهرهای صنعتی است که با التهاب بافت ریه و کاهش اکسیژنرسانی آغاز میشود. راهکار قطعی این چالش در کاهش تماس با آلایندهها و تقویت سد دفاعی ریه است. با وجود اینکه آسیبهای ناشی از هوای آلوده خطرناک هستند؛ اما با استفاده درست از ماسکهای فیلتردار، اصلاح تغذیه و پاکسازی محیط خانه میتوان آنها را مدیریت کرد. در این مقاله از یارا درمان، دقیقترین روشهای علمی برای پیشگیری و درمان عوارض آلودگی هوا را بررسی میکنیم تا با خیالی آسودهتر نفس بکشید.
آلودگی هوا چگونه به دستگاه تنفسی آسیب میزند؟
سیستم تنفسی انسان سد دفاعی قدرتمندی دارد؛ اما حجم بالای آلایندهها در روزهای آلوده میتواند از این سد عبور کند. زمانی که شاخص آلودگی بالا میرود، ترکیبی از گازهای سمی و ذرات جامد وارد مجاری تنفسی میشوند.
این مواد سمی پس از ورود، واکنشهای التهابی شدیدی را به وجود میآورند که نتیجهای جز تخریب بافتهای ظریف ریه ندارد. مکانیزم آسیبرسانی این آلایندهها به چند روش مختلف رخ میدهد که شناخت آنها برای مراقبت از سلامت شما ضروری است.
نقش آلایندههای شیمیایی
گازهایی مانند دیاکسید نیتروژن و دیاکسید گوگرد که نتیجه سوختهای فسیلی هستند، مخاط مجاری تنفسی را تحریک میکنند. این گازها با رطوبت موجود در ریه ترکیب میشوند و اسیدهای ضعیفی تولید میکنند که باعث سوزش، التهاب و افزایش ترشحات میشود.
بیشتر وقتها آلودگی هوا و سرفههای خشک و مداوم، نتیجه مستقیم همین تحریک شیمیایی است که در صورت ادامه پیدا کردن به بافت پوششی ریه صدمه میزند.
تاثیر ذرات PM2.5 و PM10
خطرناکترین تاثیر آلودگی هوا بر دستگاه تنفسی، زیر سر ذرات معلق ریز است. ذرات PM10 (کمتر از ۱۰ میکرون) در بینی و گلو گیر کرده و این بخش حساس را تحریک میکنند؛ اما فاجعه اصلی مربوط به تاثیر آلاینده pm2.5 بر ریه است.
این ریزگردها به قدری کوچک هستند که از تمام فیلترهای طبیعی بدن میگذرند و مستقیم وارد کیسههای هوایی میشوند. ورود این ذرات به جریان خون، التهاب سیستمیک را در کل بدن دامن میزند و عملکرد تبادل اکسیژن را مختل میکند.
اثرات التهاب و آسیب مزمن
قرار گرفتن طولانیمدت در معرض هوای آلوده، ریه را وادار میکند تا همیشه در حالت دفاعی باشد. نتیجه این وضعیت، التهاب تنفسی مزمن است. به مرور زمان، بافت ریه خاصیت ارتجاعی خود را از دست میدهد و ضخیم میشود؛ چیزی که به آن فیبروز میگویند. در این حالت، فرد حتی در هوای سالم هم احساس تنگی نفس دارد؛ چون ظرفیت حیاتی ریهاش کم شده است.
تاثیر آلودگی بر کودکان و سالمندان
گروههای سنی حساس، بیشتر از بقیه آسیبپذیر هستند. آلودگی هوا و تحریک ریه کودکان به این دلیل رخ میدهد که آنها در دقیقه، تعداد دفعات بیشتری نفس میکشند. ازاینگذشته، سیستم ایمنی آنها هنوز کامل نشده و در برابر آلایندهها آسیبپذیرتر هستند.
آسیبهای وارده در دوران کودکی آنقدر عمیق هستند که میتوانند کاهش دائمی عملکرد ریه در بزرگسالی را به وجود بیاورند! در سالمندان هم به دلیل ضعف سیستم ایمنی و احتمال وجود بیماریهای زمینهای، آلودگی هوا ریسک حملات تنفسی و قلبی را به شدت بالا میبرد.
شایعترین بیماریهای تنفسی ناشی از آلودگی هوا
شاید از خودتان بپرسید که آلودگی هوا چه بیماریهای تنفسی ایجاد میکند؟ در پاسخ باید بگوییم که این موضوع فقط به چند سرفه ساده ختم نمیشود؛ چون هوای آلوده حاوی ترکیبات سمی است که بیماریهای خفته را بیدار میکند یا باعث ایجاد بیماری ریه جدید میشود. زمانی که سیستم ایمنی در برابر حجم عظیم آلایندهها مقاومت را کنار بگذارد و پرچم تسلیم را بالا ببرد، مشکلات تنفسی ناشی از آلودگی هوا به شکل بیماریهای مشخص خود را نشان میدهند. به نقل از سایت msdmanuals.com :
Air pollution contributes significantly to a number of health problems. Air pollution can affect lung function, trigger asthma and COPD (chronic obstructive pulmonary disease) exacerbations, and increase the risk of respiratory infections and lung cancer. Air pollution also increases the risk of heart attacks, the development of coronary artery disease, and stroke.
آلودگی هوا به طور قابل توجهی در تعدادی از مشکلات سلامتی نقش دارد. آلودگی هوا میتواند بر عملکرد ریه تأثیر بگذارد، باعث تشدید آسم و COPD (بیماری انسدادی مزمن ریوی) شود و خطر عفونتهای تنفسی و سرطان ریه را افزایش دهد. آلودگی هوا همچنین خطر حملات قلبی، ایجاد بیماری عروق کرونر قلب و سکته مغزی را افزایش میدهد.
آسم و تشدید حملات
بیماران تنفسی اولین قربانیان هوای آلوده هستند. تاثیر آلودگی هوا بر بیماران آسم، بسیار نگرانکننده است؛ چون ذرات معلق برای آنها حکم محرکهای قدرتمند را دارند. این مواد وارد مجاری هوایی ملتهب میشوند و عضلات اطراف نایژهها را منقبض میکنند. نتیجه این فرآیند، تنگی نفس شدید و افزایش دفعات استفاده از اسپری تنفسی است. گاهی حتی افرادی که سابقه آسم ندارند هم در روزهای بسیار آلوده علائمی مشابه آسم را تجربه میکنند.
برونشیت
التهاب لولههای برونش که هوا را به ریه میبرند، در روزهای آلوده بسیار زیادتر میشود. وقتی گردوغبار و آلایندههای شیمیایی، پوشش مخاطی برونشها را تحریک کنند، برونشیت حاد یا مزمن شکل میگیرد. در این حالت، شما سرفههای خلطدار مداوم خواهید داشت و تنفس برایتان دشوار میشود؛ چون مجاری هوا تنگ و پر از ترشحات شده است.
COPD (بیماری انسدادی مزمن ریه)
آلودگی هوا یکی از عوامل اصلی تشدید COPD است. این بیماری که ترکیبی از برونشیت مزمن و آمفیزم است، جریان هوا را در ریه مسدود میکند. آلایندهها با تخریب کیسههای هوایی، فرآیند بازدم را سخت میکنند. برای بیماران مبتلا به COPD، آلودگی هوا حکم خطر مرگ را دارد و اگر مراقب نباشند حتی شاید کارشان به بستری شدن فوری در بیمارستان ختم شود.
عفونتهای تنفسی و فیبروز
سیستم ایمنی که درگیر مبارزه با آلایندههاست، در برابر ویروسها و باکتریها ضعیف میشود. به همین دلیل احتمال ابتلا به ذاتالریه و آنفولانزا بالا میرود. ازاینگذشته، تماس طولانیمدت با آلایندهها احتمال ابتلا به فیبروز ریوی را بالا میبرد؛ وضعیتی که در آن بافت ریه زخم و سفت میشود و دیگر قادر به انتقال درست اکسیژن نیست.
تنگی نفس حاد
گاهی وقتها فرد هیچ بیماری زمینهای ندارد؛ اما حجم آلودگی به قدری بالاست که دچار حمله تنفسی میشود. این واکنش حاد بدن به کمبود اکسیژن و ورود سموم است که باید آن را جدی گرفت.
علائم و نشانههای مشکلات تنفسی در هوای آلوده
بدن شما قبل از اینکه آسیبها به درجه جبرانناپذیری برسند، هشدارهایی میدهد. شناخت دقیق علائم مشکلات تنفسی آلودگی هوا به شما کمک میکند تا زودتر به این هشدارها پاسخی درست بدهید؛ مثلا آیا احساس کردهاید که در روزهای آلوده، قفسه سینهتان سنگینتر از همیشه است؟ این یکی از همان نشانههایی است که بدنتان درخواست کمک میفرستد!
سرفه مداوم
شایعترین علامت مشکلات ریه، سرفه خشک و بدون دلیل است. این سرفهها تلاشی برای خارج کردن ذرات مزاحم از گلو و ریه هستند. اگر سرفه شما بیش از دو هفته طول کشید و با درمانهای معمول خوب نشد، احتمالا دلیل آن کیفیت پایین هوایی است که در آن نفس میکشید.
خسخس و تنگی نفس
رابطه مستقیم آلودگی هوا و تنگی نفس از طریق تحقیقات گسترده علمی اثبات شده است. صدای سوت یا خسخس هنگام بازدم نشان میدهد که مجاری هوایی شما ملتهب و باریک شدهاند. این حالت اغلب با احساس کمبود هوا همراه است، انگار هر چقدر نفس عمیق میکشید، اکسیژن کافی به بدنتان نمیرسد.
احساس سوزش گلو و سینه
ترکیبات اسیدی موجود در هوا باعث سوزش مخاط بینی، گلو و حتی پشت جناغ سینه میشوند. بیشتر وقتها این سوزش با خارش گلو و آبریزش بینی همراه است و با نوشیدن مایعات گرم، کمی آرام میگیرد.
خستگی زودرس
وقتی ریه نتواند اکسیژن کافی را به خون برساند، قلب مجبور است بیشتر کار کند. نتیجه این فشار مضاعف، احساس خستگی مفرط و خوابآلودگی حتی پس از استراحت کافی است.
زنگ خطرهای تنفسی که باید آنها را جدی بگیرید
اگر نشانههای زیر را در خودتان یا عزیزانتان دیدید، حتما باید تحت درمان پزشکی قرار بگیرید.
- سنگینی و فشار مبهم روی قفسه سینه؛
- تغییر رنگ لبها به سمت کبودی؛
- کاهش سطح هوشیاری یا گیجی ناگهانی؛
- ناتوانی در بیان جملات کامل بدون نفسگیری مجدد؛
- تنفس سریع و سطحی که با استراحت آرام نمیشود.
راههای درمان مشکلات تنفسی ناشی از آلودگی هوا
وقتی گلو شروع به سوختن میکند یا نفس کشیدن سخت میشود، اولین سوالی که به ذهن میرسد این است که با تنگی نفس در آلودگی هوا چه کنم؟ خبر خوب این است که با ترکیبی از راههای خانگی و پزشکی، میتوانید التهاب را کم کنید و اکسیژنرسانی را بهبود ببخشید. برای درمان بیماریهای تنفسی آلودگی هوا باید از روشهایی چندجانبه وارد عمل شوید تا هم علائم ظاهری از بین بروند و هم بافت ریه ترمیم شود.
درمانهای خانگی موثر برای مشکلات تنفسی
انجام چند کار ساده در طول زمان، خیلی بیشتر از چیزی که فکرش را میکنید به شما کمک میکند؛ مثلا:
- نوشیدن آب فراوان برای مرطوب نگه داشتن مجاری تنفسی، رقیق کردن مخاط ریه و سرعت بخشیدن به فرایند دفع سموم؛
- استفاده از بخور گرم (با اکالیپتوس یا آویشن) با هدف باز کردن مجاری تنفسی؛
- مصرف ترکیب معجزهآسای عسل طبیعی و لیمو در آب ولرم به عنوان بهترین درمان سرفه ناشی از آلودگی هوا برای نرم کردن گلو و کاهش التهاب . مقاله بهترین دمنوش برای آلودگی هوا و بهترین میوه برای آلودگی هوا نیز می تواند به شما کمک کند.
- شستشوی بینی با سرم نمکی به عنوان راهکاری ساده؛ اما موثر برای خارج کردن ذرات گیر افتاده در سینوسها.
داروهای تنفسی موثر برای مشکلات تنفسی
اگر سابقه آسم یا حساسیت دارید، اسپریهای بازکننده برونش (مانند سالبوتمامول) باید همیشه همراهتان باشد. شاید پزشکان برای کاهش التهاب شدید، کورتیکواستروئیدهای استنشاقی یا داروهای آنتیهیستامین هم تجویز کنند. هرگز بدون مشورت پزشک دارو مصرف نکنید و اگر پزشک برایتان دارویی را تجویز کرد حتما آن را درست و طبق دستور پزشک، مصرف کنید تا در روزهای آلودگی هوا از خطر دور بمانید.
دستگاههای کمکتنفسی و مکملها
در موارد شدیدتر یا برای بیماران مزمن، استفاده از دستگاههای نبولایزر برای رساندن دارو به عمق ریه یا دستگاههای اکسیژنساز خانگی ضروری میشود. در کنار این موارد، مصرف ویتامینها را فراموش نکنید. ویتامین C، ویتامین E و امگا ۳ خاصیت آنتیاکسیدانی قوی دارند و مانند سپری در برابر رادیکالهای آزاد ناشی از آلودگی عمل میکنند. مصرف روزانه شیر کمچرب و لبنیات هم به دلیل وجود کلسیم و فسفر، جذب عناصر فلزی سنگین هوا را کاهش میدهد.
برای تأمین اکسیژن کافی در افرادی که بهدلیل آلودگی هوا دچار تنگی نفس یا کاهش سطح اکسیژن خون میشوند، استفاده از تجهیزات کمک تنفسی خانگی میتواند نقش مهمی در بهبود علائم داشته باشد. در این شرایط، اجاره اکسیژنساز یا اجاره کپسول اکسیژن راهکاری ایمن و در دسترس است که بدون نیاز به بستری، اکسیژنرسانی مؤثر را در محیط خانه فراهم میکند.
روشهای پیشگیری و محافظت از ریه در آلودگی هوا
همیشه میگویند که پیشگیری بهتر از درمان است؛ اما در مورد آلودگی هوا، پیشگیری تنها راه نجات است؛ چون نمیتوان نفس نکشید؛ اما میتوان کیفیت هوای ورودی به ریه را مدیریت کرد. راههای مراقبت از ریهها در هوای آلوده چند اصل ساده اما کلیدی دارند که رعایت آنها ضامن سلامتی شماست. بگذارید بیشتر برایتان توضیح بدهیم.
ماسکهای استاندارد
ماسکهای پارچهای یا جراحی معمولی نمیتوانند ذرات ریز PM2.5 را فیلتر کنند. برای محافظت واقعی، حتما باید از ماسک N95 یا FFP2 استفاده کنید. این ماسکها طوری طراحی شدهاند که جلوی ورود ۹۵ درصد از ذرات معلق خطرناک را میگیرند. دقت کنید که ماسک باید کاملا روی صورت فیت شود و هیچ درز بازی نداشته باشد.
مدیریت حضور در فضای باز
در روزهایی که شاخص کیفیت هوا (AQI) ناسالم است، بهترین کار این است که در خانه بمانید؛ ولی اگر مجبورید بیرون بروید، دو بازه اول صبح و غروب آفتاب را انتخاب نکنید؛ در این زمانها غلظت آلایندهها بالا است.
ورزش کردن در هوای آلوده هم اشتباه بزرگی است؛ چون هنگام ورزش، تنفس عمیقتر میشود و شما حجم بیشتری از سموم را وارد ریه میکنید. رابطه آلودگی هوا و سلامت مستقیم است؛ یعنی هر چه کمتر در معرض باشید، سالمتر میمانید.
استفاده از تصفیهکننده هوا
معمولا هنگام بالا رفتن شاخصهای آلودگی هوا میگویند که در خانه بمانید؛ اما هوای خانه هم میتواند آلوده باشد. به همین دلیل، استفاده از دستگاههای تصفیه هوا با فیلتر HEPA در منزل یا محل کار، ذرات معلق را جذب میکند و هوای پاکی را تحویل میدهد. چاره دیگر، نگهداری از گیاهان آپارتمانی تصفیهکننده مانند سانسوریا یا پتوس است که به سهم خودشان، کیفیت هوای داخل خانه را بالا میبرند.
رژیم غذایی دوستدار ریه
داشتن تغذیه سالم، مقاومت بدن شما را در برابر عوامل آلودگی هوا بالا میبرد. برای کمک به بدنتان، مصرف سبزیجات تیره، کلم بروکلی، گوجهفرنگی و سیر را بیشتر کنید. این مواد غذایی آنتیاکسیدانهایی دارند که التهاب ناشی از آلودگی هوا را کم میکنند. سیب و چای سبز هم گزینههایی عالی برای تقویت عملکرد ریه هستند که نباید از آنها غافل شوید.
برنامه عملیاتی ۲۴ ساعته برای روزهای با شاخص قرمز (AQI بالای ۱۵۰)
روزهای که شاخص آلودگی هوا قرمز میشود، به مراقبتی دوچندان نیاز دارید. ما گلچینی از این مراقبتها را در جدول زیر برایتان مهیا کردهایم.
| موقعیت شما | کاری که باید بکنید | بهترین تغذیه در این وضعیت |
| ساعت ۷ تا ۹ صبح | پنجرهها بسته بماند؛ چون غلظت آلاینده در این ساعتها بالاست. | · نوشیدن آب گرم + لیمو؛
· برای شستشوی مخاط گلو و آمادهسازی سیستم دفع سموم. |
| در مسیر رفتوآمد | دکمه چرخش هوای داخلی خودرو را بزنید و حتما دریچه ورود هوای بیرون را ببندید. در مترو و اتوبوس حتما ماسک N95 بزنید. | · جویدن آدامس بدون قند؛
· حفظ فاصله از اگزوز خودروهای سنگین و دیزلی در ترافیک. |
| ساعت ۱۱ تا ۱۴ | محیط را مرطوب کنید. اگر دستگاه بخور ندارید، حوله خیس روی رادیاتور بگذارید یا یک کتری آب جوش در اتاق قرار دهید. | · چای سبز یا آب سیب میل کنید؛
· بیشتر پلک بزنید؛ · از قطره اشک مصنوعی استفاده کنید. |
| ساعت ۱۸ تا ۲۰ | با لباسهای بیرون به اتاق خواب نروید. بعد از شستشوی دست و صورت با صابون، داخل بینی را با آب نمک رقیق بشورید. | · شیر کمچرب یا کلم بروکلی میل کنید؛
· دوش آب گرم فوری بگیرید. |
| ساعت ۲۳ | هنگام خواب، بالش اضافه را زیر سرتان بگذارید تا ترشحات سینوسها راحتتر تخلیه شوند. | · شیر زردچوبه یا شیر طلایی بنوشید؛
· دستگاه تصفیه هوا را روشن کنید؛ · هر دو روز یکبار تمام ملحفهها را بشورید. |
چه کسانی بیشتر در معرض آسیب هستند؟
اگر شما یا عزیزانتان در یکی از گروههای زیر قرار دارید، باید پروتکلهای حفاظتی را با جدیت بیشتری دنبال کنید.
- کودکان که به دلیل تعداد تنفس بالا و کامل نشدن سیستم ایمنی، حجم بیشتری از آلودگی را جذب میکنند؛
- سالمندان که با کاهش طبیعی عملکرد قلب و ریه، توان کمتری برای مقابله با التهاب دارند؛
- مبتلایان به بیماریهای قلبی و ریوی (مانند آسم) که وضعیتشان در هوای آلوده به سرعت بحرانی میشود؛
- مادران باردار که سلامت جنینشان به دلیل اختلال در اکسیژنرسانی به خطر میافتد.
جمعبندی و توصیههای عملی روزانه
مراقبت از سلامتی در روزهای آلوده به آگاهی و تلاش بیشتر شما نیاز دارد؛ چون ذرات معلق و گازهای سمی، آسیبهای جدیای به سیستم تنفسی وارد میکنند؛ اما هنوز هم میتوان با چند کار ساده، اثرات خطرناک آلودگی هوا بر ریه را کم کرد. ما در مجموعه یارا درمان این چکلیست را برایتان آماده کردهایم.
- قبل از خروج از منزل شاخص کیفیت هوا (AQI) را چک کنید؛
- در روزهای قرمز و بنفش، پنجرههای خانه و خودرو را بسته نگه دارید؛
- شستشوی مرتب دست، صورت و بینی را پس از بازگشت به خانه فراموش نکنید؛
- مصرف مایعات، سبزیجات تازه و شیر را در رژیم غذایی خود افزایش دهید؛
- اگر احساس سنگینی سینه یا تنگی نفس کردید، فعالیت را متوقف کرده و استراحت کنید.
با رعایت همین نکات کوچک، ریههایتان از شما تشکر میکنند.
سوالات متداول
آلودگی هوا باعث چه بیماریهای تنفسی میشود؟
آسم، برونشیت مزمن، بیماری انسدادی ریه (COPD)، تنگی نفس حاد و انواع عفونتهای تنفسی از مهمترین عوارض تنفس در هوای ناسالم هستند.
چگونه بفهمیم تنگی نفس ناشی از آلودگی هواست؟
اگر وقتی در فضای باز هستید یا روزهایی که شاخص آلودگی بالاست، علائمی مانند سرفه خشک، تنگی نفس، خسخس سینه، احساس سوزش در گلو و قفسه سینه به سراغتان میآید، به احتمال زیاد ناشی از واکنش ریه به آلایندههاست.
بهترین راههای درمان مشکلات تنفسی در آلودگی هوا چیست؟
موثرترین روشها شامل استفاده از ماسک فیلتردار (N95)، مصرف منظم داروهای تنفسی تجویز شده، استفاده از بخور گرم، نوشیدن مایعات فراوان، استفاده از دستگاه تصفیه هوا و به حداقل رساندن خروج از منزل در ساعات اوج آلودگی است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر تنگی نفس شدید شد، احساس درد یا فشار در قفسه سینه داشتید، خسخس سینهتان مداوم شد یا سرفههایتان پس از چند روز بهتر نشدند، باید سریع برای بررسی دقیقتر به پزشک سر بزنید.
