بی اختیاری ادرار در زنان آزاردهنده است و می‌تواند زندگی عادی فرد را مختل کند. معمولا هم به‌دلیل افزایش سن، بارداری و زایمان یا برخی بیماری‌ها اتفاق می‌افتد. البته چاقی یا مصرف برخی داروها هم می‌توانند باعث این عارضه شوند. شدت و میزان بی اختیاری هم می‌تواند از نشتِ جزئی ادرار تا بی‌اختیاری کامل و مکرر در افراد متغیر باشد.
علت بی اختیاری ادرار در زنان
بی‌اختیاری ادرار در زنان خیلی‌وقت‌ها موقتی است و به‌دلیل یک مشکل پزشکی زمینه‌ای اتفاق می‌افتد. مثلا برخی بیماری‌ها، مصرف داروها یا تغییرات عملکردی در بدن می‌توان باعث بی‌اختیاری ادرار در زنان شود. زایمان و بارداری هم در بروز بی‌اختیاری ادرار موثر هستند.
مهمترین دلایل زمینه‌ای که می‌توانند باعث بی‌اختیاری ادرار شوند عبارتند از:
- عفونت دستگاه ادراری و مجاری اداری.
- افتادگی مثانه یا سایر اندام‌های لگن.
- وجود انسداد یا گرفتگی در مثانه.
- بارداری و زایمان طبیعی.
- چاقی و اضافه وزن.
- مصرف داروهای ادرارآور و برخی آرام‌بخش‌ها.
- آسیب نخاعی، سکته مغزی، ام اس و بیماری پارکینسون.
- سابقه‌ی خانوادگی بی‌اختیاری.
- افزایش سن و تغییر در ظرفیت افزایش مثانه.
همچنین بد نیست علل بی‌اختیاری ادرار در گروه‌های زیر را جداگانه بررسی کنیم.
بی اختیاری ادرار در زنان سالمند
افزایش سن و پیری می‌تواند باعث کاهش ظرفیت مثانه و افت قدرت عضلات کف لگن شود. همچنین ممکن است به‌علت بیماری‌هایی مثل آرتروز و … تحرک و فعالیت فرد کم‌تر شود. همه این‌ها می‌تواند احتمال بروز بی اختیاری ادرار در زنان سالمند را بیشتر بکند.
بی اختیاری ادرار در زنان جوان
علت بی اختیاری ادرار در زنان جوان معمولا عفونت‌های دستگاه ادراری یا اضافه وزن است. عفونت‌های دستگاه ادراری نیاز به تکرر ادرار را بالا می‌برد و می‌تواند باعث نشت موقت ادرار شود. چاقی هم فشار روی کف لگن و مثانه را افزایش می‌دهد و ممکن است در بروز نشستی ادرار نقش داشته باشد.
بی اختیاری ادرار در زنان باردار
درصد زیادی از زنان در دوران بارداری و پس از زایمان یا با تغییرات هورمونیِ دوران یائسگی، بی‌اختیاری ادرار را تجربه میکنند. چون بارداری و زایمان می‌تواند حمایت از کف لگن را تضعیف کند. پس توانایی مثانه برای نگهداری ادرار و تخلیه کامل آن کم می‌شود و ممکن است نشتی ادرار اتفاق بیفتد.
انواع بی اختیاری ادرار در زنان
پزشکان معمولا بی اختیاری ادرار در زنان را براساس علل و میزان یا شدت بی‌اختیاری دسته‌بندی میکنند. درواقع شدت این عارضه می‌تواند از نشتِ جزئی ادرار تا بی‌اختیاری کامل و مکرر متغیر باشد. وضعیت بارداری و بیماری‌های زمینه‌ای هم می‌تواند روی نوع بی‌اختیاری ادرار در فرد اثر بگذارد.
به‌طور کلی پنج نوع بی‌اختیاری ادرار برای خانم‌ها اتفاق می‌افتد:
بی‌اختیاری استرسی
وب‌سایت nhs می‌گوید بی‌اختیاری استرسی معمولا نتیجه ضعیف شدن یا آسیب دیدن عضلاتی است که برای جلوگیری از ادرار کردن استفاده می‌شوند، مانند عضلات کف لگن و اسفنکتر مجرای ادرار.
Stress incontinence is usually the result of the weakening of or damage to the muscles used to prevent urination, such as the pelvic floor muscles and the urethral sphincter.
در این نوع بی‌اختیاری، ادرار فقط در مواقعی که مثانه تحت فشار است، نشت می‌کند. مثلا، وقتی فرد سرفه می کند یا می‌خندد.
بی‌اختیاری فوریتی
بی‌اختیاری فوریتی بیشتر ناشی از بیش‌فعالی عضلات کنترلی مثانه (دترسور) است. در این نوع بی‌اختیاری، معمولا فرد نیاز به ادرار کردن را ناگهانی (یک‌باره) و شدید حس می‌کند. تا زمان رسیدن به دستشویی و امکان تخلیه مثانه هم، کمی از ادرار نشت می‌کند.
بی‌اختیاری سرریزی
در بی‌اختیاری سرریز مثانه به‌طور کامل تخلیه نمی‌شود و احتباس مزمن ادرار باعث نشت یا چکه‌کردن ادرار می‌شود. دلیل این نوع بی‌اختیاری هم معمولا انسداد یا گرفتگی در مثانه است که اجازه نمی‌دهد مثانه کاملا تخلیه شود و فرد درگیر نشت مکرر ادرار خواهد بود.
بی‌اختیاری کامل
بی‌اختیاری کامل زمانی است که مثانه اصلا نمی‌تواند ادرار را ذخیره کند. برای همین فرد به‌صورت مدام نیاز به دفع ادرار دارد و با نشت مکرر ادرار مواجه می‌شود. این عارضه ممکن است ناشی از مشکل مثانه از بدو تولد، آسیب نخاعی یا سوراخ کوچک تونل‌مانندی بین مثانه و ناحیه‌ی مجاور (فیستول) باشد.
بی‌اختیاری عملکردی
در این عارضه یک اختلال جسمی یا ذهنی اجازه نمی‌دهد تا فرد به‌موقع خودش را به‌موقع به سرویس بهداشتی برساند. مثلا زنانی که مبتلا به آرتروز شدید هستند ممکن است در زمان نیاز به ادرار، نتوانند دکمه‌های شلوار خود را سریع باز کنند.
تشخیص بی اختیاری ادرار در زنان
پزشک برای تشخیص بی اختیاری ادرار در زنان از آزمایشها و دستگاه‌های مختلفی استفاده می‌کند. یعنی یک معاینه کامل برای دستگاه‌های ادراری و عصبی و اندام‌های تناسلی انجام می‌شود. همچنین ممکن است نیاز به روش‌های تخصصی‌تری مثل نمونه‌برداری هم برای تشخیص دقیق‌تر باشد.
مهمترین تست‌های تشخیصی برای بی‌اختیاری ادرار:
آزمایش نوار ادراری
این تست کمک می‌کند تا پزشک متوجه شود که آیا بی‌اختیاری ادرار فرد ناشی از عفونت مجاری ادراری (UTI) است یا خیر. آزمایش نوار ادراری همچنین می‌تواند وجود خون و پروتئین در ادرار را بررسی کند. ممکن است نمونه‌ای از ادرار فرد هم برای بررسی باکتری آزمایش شود.
آزمایش ادرار باقیمانده
اگر بی‌اختیاری به‌دلیل سرریز ادرار باشد، ممکن است آزمایشی به‌نام آزمایش ادرار باقیمانده برای فرد انجام شود. این تست مشخص می‌کند چه مقدار ادرار پس از ادرار کردن در مثانه فرد باقی می‌ماند. معمولا هم یک اسکن سونوگرافی از مثانه گرفته می‌شود.
نکته: درصورت نیاز مقدار ادرار باقی مانده در مثانه هم با استفاده از کاتتر اندازه‌گیری می‌شود.
سیستوسکوپی
سیستوسکوپی می‌تواند ناهنجاری‌هایی را که ممکن است باعث بی‌اختیاری شوند، شناسایی کند. در این آزمایش از از یک لوله نازک با دوربین متصل به آن (آندوسکوپ) برای مشاهده داخل مثانه و مجاری ادراری استفاده می‌شود.
آزمایش‌های اورودینامیک
یک‌سری آزمایش تشخیصی تخصصی هم برای بررسی عملکرد مثانه و مجرای ادرار وجود دارند. ممکن است از فرد خواسته شود که برای چند روز، فعالیت‌های مثانه خود را یادداشت کرده و سپس در بیمارستان یا کلینیک چندین آزمایش انجام بدهد.
آزمایشها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- اندازه‌گیری فشار مثانه با وارد کردن کاتتر به مجرای ادرار.
- اندازه‌گیری فشار شکم با وارد کردن کاتتر به مقعد.
- بررسی میزان و جریان ادرار با استفاده از یک دستگاه مخصوص.
درمان بی اختیاری ادرار در زنان
درمان مناسب بی اختیاری ادرار در زنان بسته به سن، نوع بی‌اختیاری و شدت بیماری برای هر فرد متفاوت است. از درمان‌های رفتاری و تمرینات حرکتی آموزش مثانه گرفته تا داروهای مختلف یا انواع جراحی می‌توانند برای درمان این عارضه استفاده شوند.
آموزش مثانه
بهترین درمان خانگی بی اختیاری ادرار در زنان، انجام تمریتات تخصصی برای تعویق انداختن ادرار پس از احساس نیاز به دفع است. بهتر است تمرین را با ۱۰ دقیقه نگه داشتن ادرار شروع کنید. کم‌کم فاصله زمانی بین دفعات رفتن به دستشویی را افزایش بدهید تا به ۲.۵ تا ۳.۵ ساعت برسد.
مصرف دارو و قرص بی‌اختیاری
در مواردی که بی‌اختیاری شدید و آزاردهنده است، پزشک می‌تواند داروی بی اختیاری ادرار در زنان برای فرد تجویز کند. نوع دارو و دوز مصرف آن باید توسط پزشک مشخص شود و استفاده خودسرانه از قرص‌ها می‌تواند عوارض جانبی به‌وجود بیاورد.
داروهایی که معمولا برای درمان بی‌اختیاری ادرار استفاده می‌شوند:
- آنتی‌کولینرژیک‌ها: این داروها (اکسی‌بوتینین، تولترودین، داریفناسین، فسوترودین، سولیفناسین و تروسپیوم کلراید) می‌توانند مثانه بیش‌فعال را آرام کنند و برای بی‌اختیاری فوریتی هم مفید هستند.
- میرابگرون: این دارو بیشتر برای درمان بی‌اختیاری فوریتی استفاده می‌شود. مصرف آن عضله مثانه را شل کرده و می‌تواند ظرفیت نگهداری ادرار در مثانه را افزایش بدهد.
- استروژن موضعی: استفاده از استروژن موضعی با دوز پایین (به‌صورت کرم واژینال، حلقه یا چسب) می‌تواند به تقویت و بازسازی بافت‌های مجرای ادرار و ناحیه واژن کمک کند.
تحریک الکتریکی
در این روش، الکترودهایی به‌طور موقت (چند ماهه) در رکتوم (راه‌روده) یا واژن قرار داده می‌شوند تا عضلات کف لگن را تحریک و تقویت کنند. مخصوصا برای درمان بی‌اختیاری استرسی و بی‌اختیاری فوریتی موثر خواهد بود.
استفاده تجهیزات پزشکی مخصوص بی‌اختیاری
علاوه بر مصرف بهترین قرص برای بی اختیاری ادرار در زنان، می‌توانید از یک‌سری دستگاه‌های پزشکی که به‌طور اختصاصی برای مشکل بی‌اختیاری طراحی شده‌اند هم استفاده کنید. بیشتر این دستگاه‌ها مانع از نشتی یا کثیف شدن لباس فرد می‌شوند. ازجمله:
- درپوش مجرای ادرار: یک وسیله کوچک و یکبار مصرف شبیه تامپون است که مانع از نشت ادرار می‌شود. بیشتر هم برای زمان انجام فعالیت‌های خاص مانند تنیس مناسب است.
- پساری: یک حلقه سیلیکونی انعطاف‌پذیر است که در واژن قرار می‌گیرد. این حلقه می‌تواند تمام روز در وازن بماند و از نشت ادرار جلوگیری کند.
تحریک عصبی (PTNS)
در این روش اعصاب مثانه با استفاده از یک دستگاه الکترونیکی تحریم می‌شود. این دستگاه پالس‌های الکتریکی بدون درد برای تحریک اعصاب درگیر در کنترل مثانه (اعصاب ساکرال) می‌فرستد. مخصوصا هم یک درمان قطعی بی اختیاری ادرار در زنان برای مثانه بیش‌فعال محسوب می‌شود.
جراحی برای درمان بی‌اختیاری
اگر درمان‌های تمرینی و دارویی مؤثر نباشند، ممکن است نیاز به جراحی برای درمان بی‌اختیاری ادرار باشد. جراحی‌های مختلفی برای بی اختیاری ادرار در زنان وجود دارد که براساس نیاز بیمار و وضعیت جسمی او انتخاب می‌شود. مثلا:
- جراحی اسلینگ: در این جراحی از مواد مصنوعی یا نوارهایی از بافت بدن برای ایجاد یک نوار حمایتی زیر مجرای ادرار استفاده می‌شود.
- تعلیق گردن مثانه: این جراحی برای پشتیبانی از مجرای ادرار و گردن مثانه انجام می‌شود. معمولا هم با بیهوشی عمومی یا نخاعی انجام می‌شود.
- جراحی افتادگی مثانه: این جراحی در زنانی که افتادگی اندام لگنی کاربرد دارد. البته معمولا همراه با عمل اسلینگ انجام می‌شود تا بی‌اختیاری اداری را کامل درمان کند.
چگونه از بی اختیاری ادرار در زنان پیشگیری کنیم؟
چند راهکار و روش ساده و طبیعی وجود دارد که می‌تواند به پیشگیری از بی اختیاری ادرار در زنان کمک کند. مخصوصا اصلاح سبک زندگی و کنترل وزن و داشتن تحرک می‌تواند تاثیر مثبتی روی سلامت دستگاه ادراری و عضلات کف لگن داشته باشد.
مهمترین کارهایی که می‌توانید برای پیشگیری از بی‌اختیار ادرار انجام بدهید:
تمرینات عضلات کف لگن
انجام مرتب و درست این تمرینات می‌تواند عضلاتی که در کنترل ادرار نقش دارند را تقویت کند. مخصوصا اگر فرد درگیر بی‌اختیاری استرسی است تمرینات کگل می‌تواند بسیار موثر باشد. هرچند این تمرینات می‌توانند به بی‌اختیاری فوریتی نیز کمک کنند.
نحوه انجام تمرینات کگل:
برای انجام تمرینات عضلات کف لگن، عضلاتی را که برای متوقف کردن ادرار استفاده می‌کنید، سفت (منقبض) کنید. این انقباص را به مدت پنج ثانیه نگه دارید و سپس به مدت پنج ثانیه شل کنید. به‌تدریج زمان انقباضات را به 10 ثانیه در هر بار افزایش بدهید.
نکته: اگر این کار خیلی دشوار است، با دو ثانیه نگه داشتن و سه ثانیه شل کردن شروع کنید.
در صورت نیاز هم می‌توانید از خدمات فیزیوتراپی در منزل برای درمان اختلالات کفِ لگن در زنان استفاده کنید.
تخلیه مضاعف (دو مرحله‌ای)
این روش روی کمک به تخلیه کامل‌تر مثانه و پیشگیری از بی‌اختیاری ناشی از سرریز شدن ادرار تمرکز دارد. درمان هم ساده است. فقط باید پس از یک بار ادرار کردن، چند دقیقه صبر کرده و سپس دوباره برای دفع ادرار تلاش کنید.
مدیریت مصرف مایعات و رژیم غذایی
این روش به فرد کمک می‌کند تا کنترل بهتری روی مثانه خود داشته باشد. معمولا بهتر است مصرف الکل، کافئین یا غذاهای اسیدی کم شود یا فرد به‌طور کامل از آن‌ها پرهیز کند. همچنین کاهش مصرف مایعات، کاهش وزن و افزایش فعالیت بدنی هم می‌تواند به بهبود این مشکل کمک کند.
خودداری از بلند کردن اجسام سنگین
بلند کردن اجسام سنگین به عضلات کف لگن فشار وارد می‌کند. بنابراین تا حد امکان از انجام این کار پرهیز کنید. اگر هم ناچار به بلند کردن چیزی شدید (حتی بغل کردن کودکان یا کیسه‌های خرید) پیش از شروع و در حین بلند کردن جسم، عضلات کف لگن خود را منقبض (سفت) کنید.
کنترل چاقی و کاهش وزن
اضافه وزن می‌تواند عضلات کف لگن را ضعیف کند. مخصوصا وزن زیاد با فشار بافت چربی به مثانه، می‌تواند باعث بی‌اختیاری ادرار شود پس کاهش وزن اضافی، یک راه امن و عالی برای پیشگیری از بی اختیاری ادرار در زنان است.
ویزیت متخصص طب سالمند
بی‌اختیاری ادرار معمولا با افزایش سن شروع می‌شود و در زنان بالای 50 سال هم بیشتر است. پس با ویزیت طب سالمند در منزل به‌صورت دوره‌ای می‌توانید سلامت دستگاه ادراری فرد را تحت نظر داشته باشید. این پزشک متخصص همچنین برای تقویت عضلات موثر در کنترل مثانه به سالمند کمک می‌کند.
سخن پایانی
منظور از بی‌اختیاری ادرار خروج غیرارادی ادرار از مثانه است. درصد زیادی از زنان بزرگسال دچار بی‌اختیاری ادرارِ موقت یا مزمن هستند. شدت بی اختیاری هم از نشتِ جزئی ادرار تا بی‌اختیاری کامل و مکرر متفاوت است. خوشبختانه روش‌های درمانی زیادی برای بی اختیاری ادرار در زنان وجود دارد. همچنین با چند راهکار ساده هم می‌توانید از بروز این عارضه پیشگیری کنید.
